Μπορεί να πέρασαν δεκαετίες, όμως το ερώτημα που θέτει παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρο:
Τι συμβαίνει όταν η προσπάθεια και η ανταμοιβή παύουν να συνδέονται μεταξύ τους;
Το πείραμα
Πριν από χρόνια, ένας καθηγητής Οικονομικών σε γερμανικό πανεπιστήμιο βρέθηκε σε έντονη συζήτηση με τους φοιτητές ενός τμήματός του.
Οι φοιτητές υποστήριζαν ότι το οικονομικό σύστημα της τότε Ανατολικής Γερμανίας θα μπορούσε να λειτουργήσει αποτελεσματικά, εφόσον κανένας δεν ήταν πολύ φτωχός και κανένας πολύ πλούσιος.
Με λίγα λόγια, θεωρούσαν ότι η εξίσωση των αποτελεσμάτων θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια δικαιότερη κοινωνία.
Ύστερα από αρκετές συζητήσεις, ο καθηγητής αποφάσισε να τους προτείνει ένα πείραμα.
Από το επόμενο διαγώνισμα, οι βαθμοί όλων των φοιτητών θα προστίθεντο και στη συνέχεια θα υπολογιζόταν ο μέσος όρος.
Και όλοι θα έπαιρναν ακριβώς τον ίδιο βαθμό.
Έτσι, κανένας δεν θα αποτύγχανε μόνο εξαιτίας της δικής του χαμηλής επίδοσης.
Αλλά και κανένας δεν θα μπορούσε να αριστεύσει χάρη αποκλειστικά στη δική του προσπάθεια.
Το πρώτο τεστ
Στο πρώτο διαγώνισμα ο μέσος όρος της τάξης ήταν Β – λίαν καλώς.
Όλοι πήραν Β.
Εκείνοι που είχαν μελετήσει σκληρά απογοητεύτηκαν.
Είχαν κοπιάσει για έναν πολύ καλύτερο βαθμό, αλλά τελικά πήραν ακριβώς ό,τι και οι υπόλοιποι.
Αντίθετα, όσοι είχαν διαβάσει λίγο ήταν ιδιαίτερα ευχαριστημένοι.
Χωρίς μεγάλη προσπάθεια, είχαν εξασφαλίσει έναν πολύ καλό βαθμό.
Το δεύτερο τεστ
Όταν ήρθε η ώρα του δεύτερου διαγωνίσματος, η συμπεριφορά της τάξης είχε ήδη αρχίσει να αλλάζει.
Εκείνοι που είχαν διαβάσει λίγο την πρώτη φορά, διάβασαν ακόμη λιγότερο.
Αφού οι άλλοι θα ανέβαζαν τον μέσο όρο, γιατί να κουραστούν;
Όμως και εκείνοι που είχαν μελετήσει περισσότερο άρχισαν να μειώνουν την προσπάθειά τους.
Γιατί να κοπιάσουν ξανά, αφού το αποτέλεσμα της δουλειάς τους θα μοιραζόταν εξίσου με όλους;
Ο νέος μέσος όρος έπεσε στο Γ – καλώς.
Και μετά ήρθε η πτώση
Στο τρίτο διαγώνισμα ο μέσος όρος έπεσε στο Δ – βάση.
Κανένας πλέον δεν ήταν ευχαριστημένος.
Και όσο τα τεστ συνεχίζονταν, τα αποτελέσματα γίνονταν χειρότερα.
Άρχισαν οι αλληλοκατηγορίες.
Εκείνοι που προσπαθούσαν περισσότερο αισθάνονταν ότι οι υπόλοιποι εκμεταλλεύονταν τον κόπο τους.
Εκείνοι που προσπαθούσαν λιγότερο δεν είχαν κανένα ιδιαίτερο κίνητρο να αλλάξουν συμπεριφορά.
Η δυσπιστία μεγάλωνε.
Η προσπάθεια μειωνόταν.
Και τελικά ο μέσος όρος έπεσε κάτω από τη βάση.
Στο τέλος του εξαμήνου, ολόκληρο το τμήμα απέτυχε και οι φοιτητές έπρεπε να επαναλάβουν το μάθημα.
Τα πέντε συμπεράσματα
Ο καθηγητής, σύμφωνα με το κείμενο, συνόψισε το πείραμα σε πέντε απλές διαπιστώσεις:
1. Δεν μπορείς να οδηγήσεις τους φτωχούς στην ευημερία οδηγώντας τους πλούσιους έξω από αυτήν.
2. Για να λάβει κάτι κάποιος που δεν εργάζεται, αυτό πρέπει προηγουμένως να έχει παραχθεί από κάποιον που εργάζεται.
3. Για να δώσει κάτι μια κυβέρνηση σε κάποιον, πρέπει πρώτα να το πάρει από κάπου αλλού.
4. Δεν μπορείς να πολλαπλασιάσεις τον πλούτο απλώς διαιρώντας τον.
5. Όταν κάποιοι θεωρούν δεδομένο ότι θα τους φροντίζουν πάντα οι υπόλοιποι και, ταυτόχρονα, εκείνοι που εργάζονται αρχίζουν να πιστεύουν ότι δεν αξίζει να προσπαθούν περισσότερο επειδή δεν ανταμείβονται για την προσπάθειά τους, τότε ολόκληρο το σύστημα αρχίζει να αντιμετωπίζει πρόβλημα.
Το πραγματικό δίδαγμα
Το ενδιαφέρον στο συγκεκριμένο πείραμα δεν είναι μόνο πολιτικό.
Είναι κυρίως ανθρώπινο.
Μιλά για κάτι πολύ απλό: το κίνητρο.
Μια κοινωνία ασφαλώς χρειάζεται αλληλεγγύη.
Χρειάζεται να προστατεύει όσους πραγματικά αδυνατούν, να δίνει ευκαιρίες και να μην εγκαταλείπει ανθρώπους στη φτώχεια.
Αλλά ταυτόχρονα πρέπει να υπάρχει λόγος για κάποιον να εργάζεται περισσότερο, να δημιουργεί, να επενδύει, να ρισκάρει, να καινοτομεί και να προσπαθεί να γίνει καλύτερος.
Γιατί άλλο πράγμα είναι η ισότητα των ευκαιριών και άλλο η υποχρεωτική ισότητα του αποτελέσματος, ανεξάρτητα από την προσπάθεια.
Και ίσως τελικά αυτό να είναι το σημείο που κάνει το συγκεκριμένο κείμενο να παραμένει ενδιαφέρον σχεδόν μισό αιώνα μετά.
Η κοινωνική αλληλεγγύη είναι απαραίτητη.
Αλλά χωρίς κίνητρο για προσπάθεια και δημιουργία, κάποια στιγμή δεν θα υπάρχει αρκετό αποτέλεσμα για να μοιραστεί.
Και το παλιό αυτό κείμενο κλείνει με μια φράση που αξίζει να μείνει:
«Όσο απλό είναι να περιπλέξεις τα πράγματα, τόσο περίπλοκο είναι να τα απλοποιήσεις.»
