Σε ένα εντυπωσιακό πολιτικό και θεσμικό αυτογκόλ για όσους έσπευσαν να τη χρησιμοποιήσουν εναντίον του δημάρχου Δημήτρη Λουκά εξελίσσεται τελικά η υπόθεση του νέου γλυπτού που τοποθετήθηκε σε δημόσιο χώρο του Λαυρίου.
Το Επιμελητήριο Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος παρενέβη με βαρύτατες αιχμές περί διαδικασιών, διαφάνειας, χωροθέτησης και ιστορικής μνήμης, ο ανεξάρτητος δημοτικός σύμβουλος Χάρης Ζαγουρής έσπευσε να υιοθετήσει την παρέμβασή του σχεδόν ως τελεσίδικη απόφαση, δηλώνοντας ότι αυτή «εκθέτει ανεπανόρθωτα» προσωπικά τον δήμαρχο, ενώ γύρω από την ίδια επιστολή έσπευσαν να στοιχηθούν και διάφοροι «μνηστήρες» ενός αντιπολιτευτικού ρόλου στη Λαυρεωτική.
Μόνο που στη συνέχεια άρχισαν να καταρρέουν ένα προς ένα τα δεδομένα πάνω στα οποία στήθηκε ο θόρυβος. Η «ανάθεση» δεν ήταν ανάθεση αλλά δωρεά, η «προβλήτα» δεν είναι προβλήτα αλλά δημόσιος χώρος της πόλης και η νέα γυναικεία μορφή δεν κοιτά προς τη Μακρόνησο, όπως υποστήριξε το ΕΕΤΕ, αλλά προς τη θάλασσα.
Τρεις κρίσιμες παράμετροι της υπόθεσης, τρεις διαφορετικές αστοχίες. Και μετά από αυτές, η φράση του Δημήτρη Λουκά περί «κενού πληροφόρησης» μοιάζει μάλλον εξαιρετικά επιεικής.
Η «ανάθεση» που δεν υπήρξε
Η πρώτη και σοβαρότερη αιχμή του ΕΕΤΕ αφορά τη διαδικασία. Στην επιστολή του το Επιμελητήριο υποστηρίζει ότι «στην ανάθεση του έργου αυτού δεν τηρήθηκε η προβλεπόμενη διαδικασία» δημόσιου καλλιτεχνικού διαγωνισμού, συνδέοντας μάλιστα την υπόθεση με τη διαφάνεια και την αισθητική αρτιότητα.
Μόνο που ο Δημήτρης Λουκάς απαντά ξεκάθαρα ότι ανάθεση δεν υπήρξε ποτέ. «Το συγκεκριμένο γλυπτό αποτελεί εξ ολοκλήρου δωρεά προς τον Δήμο Λαυρεωτικής, χωρίς κανένα οικονομικό αντάλλαγμα εκ μέρους του Δήμου», αναφέρει στην απαντητική επιστολή του, προσθέτοντας ότι «δεν πρόκειται συνεπώς για ανάθεση δημόσιας σύμβασης καλλιτεχνικού έργου [...] αλλά για αποδοχή προσφερόμενου έργου».
Η αποδοχή της δωρεάς και η χωροθέτηση του έργου, σύμφωνα πάντα με την επίσημη απάντηση του Δήμου, συζητήθηκαν και αποφασίστηκαν από τη Δημοτική Επιτροπή ως δύο διακριτές διοικητικές πράξεις.
Με απλά λόγια, το ΕΕΤΕ κατήγγειλε τη διαδικασία μιας «ανάθεσης» που δεν είχε γίνει. Και όταν η αφετηρία μιας τόσο σοβαρής θεσμικής παρέμβασης είναι λάθος, τότε το πρόβλημα δεν αφορά πλέον μόνο τον Δήμο που κατηγορείται. Αφορά και την αξιοπιστία εκείνου που κατηγορεί.
Το «κενό πληροφόρησης» που τα λέει όλα
Ο Δημήτρης Λουκάς επιλέγει στην επίσημη απάντησή του ιδιαίτερα προσεκτική γλώσσα. Η φράση όμως που χρησιμοποιεί είναι καταλυτική: «Πιθανότατα υφίσταται ένα κενό πληροφόρησης ως προς τα πραγματικά περιστατικά». Και αμέσως μετά εξηγεί ότι «το έργο δεν ανατέθηκε ούτε αγοράστηκε από τον Δήμο, αλλά αποτέλεσε δωρεά προς αυτόν, στοιχείο που φαίνεται να μην είχε ληφθεί υπόψη κατά τη σύνταξη της επιστολής σας».
Η θεσμική ευγένεια της διατύπωσης δεν μπορεί να κρύψει το πραγματικό περιεχόμενό της. Το ΕΕΤΕ φαίνεται να παρενέβη χωρίς να γνωρίζει το βασικότερο στοιχείο της υπόθεσης για την οποία παρενέβη. Και ο δήμαρχος προχωρά ένα ακόμη βήμα, σημειώνοντας ότι «η δημιουργία παρερμηνειών σε τέτοια ζητήματα δεν είναι πρέπουσα, ούτε προς τον θεσμικό μας ρόλο ούτε προς τους πολίτες».
Ίσως αυτή να είναι και η ουσιαστικότερη απάντηση σε όσους έσπευσαν να μιλήσουν για «ντροπή» και «έκθεση» της δημοτικής αρχής.
Ούτε «προβλήτα»: ακόμη ένα λάθος του ΕΕΤΕ
Και σαν να μην έφτανε το μπέρδεμα με την «ανάθεση», η ίδια επιστολή περιέχει και ένα δεύτερο αποκαλυπτικό λάθος. Το ΕΕΤΕ χαρακτηρίζει το σημείο ως «προβλήτα του Λαυρίου» και αναφέρεται επανειλημμένα σε τοποθέτηση του γλυπτού εκεί. Στην πραγματικότητα, όμως, το γλυπτό βρίσκεται σε δημόσιο χώρο της πόλης και όχι σε προβλήτα.
Κάποιος θα μπορούσε να πει ότι πρόκειται για μια απλή γεωγραφική αστοχία. Θα μπορούσε, εάν δεν επρόκειτο για μια επιστολή που ζητά αλλαγή της χωροθέτησης, καταλογίζει ευθύνες στον δήμο για τον συγκεκριμένο χώρο και αποδίδει στο σημείο ιδιαίτερο συμβολικό και ιστορικό βάρος.
Όταν λοιπόν ένας θεσμικός φορέας εμφανίζεται τόσο απόλυτος για το πώς πρέπει να διαμορφωθεί ένας χώρος, θα περίμενε κανείς τουλάχιστον να γνωρίζει ποιος ακριβώς είναι αυτός ο χώρος. Έτσι, μετά την «ανάθεση» που δεν ήταν ανάθεση, προστίθεται και η «προβλήτα» που δεν είναι προβλήτα.
Προς τη θάλασσα
Το τρίτο σημείο είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό, επειδή πάνω του το ΕΕΤΕ οικοδομεί ολόκληρη αισθητική και συμβολική θεωρία. Στην επιστολή αναφέρεται ότι οι δύο γυναικείες μορφές -το υπάρχον Μνημείο της Γυναίκας της Μακρονήσου και το νέο γλυπτό- έχουν κοινό προσανατολισμό και «κοινή κατεύθυνση του βλέμματος, ατενίζοντας τη Μακρόνησο». Κατά το ΕΕΤΕ, αυτή η συμπαράταξη «υποβαθμίζει συμβολικά και οπτικά» το παλαιότερο μνημείο και «αλλοιώνει τους συμβολισμούς» του.
Μόνο που εδώ υπάρχει ακόμη ένα πρόβλημα: η γυναικεία μορφή του νέου γλυπτού δεν κοιτά προς τη Μακρόνησο αλλά προς τη θάλασσα. Άρα δεν έχουμε απλώς διαφορετική ερμηνεία ενός έργου τέχνης. Έχουμε ένα πραγματικό στοιχείο πάνω στο οποίο το ΕΕΤΕ στηρίζει ολόκληρο επιχείρημα και το οποίο, σύμφωνα με τα δεδομένα της υπόθεσης, δεν ισχύει.
Η «κοινή ματιά προς τη Μακρόνησο» απλώς δεν υπάρχει. Και κάπως έτσι η θεωρία περί συμβολικής σύγκρουσης των δύο γυναικών αρχίζει να θυμίζει περισσότερο μια περίεργη, σχεδόν μεσαιωνική αντίληψη καλλιτεχνικής αποκλειστικότητας: σαν να πρέπει ένα μνημείο να έχει το αποκλειστικό δικαίωμα όχι μόνο στη μνήμη αλλά ακόμη και στην κατεύθυνση του βλέμματος. Το παράδοξο είναι ότι, στην πραγματικότητα, ούτε αυτό το «κοινό βλέμμα» υφίσταται.
Από τη «Μακρόνησο» μέχρι τη… γυμνότητα
Η υπερβολή ορισμένων επικριτών δεν σταμάτησε πάντως ούτε στη χωροθέτηση ούτε στους συμβολισμούς. Στην προσπάθειά τους να ενισχύσουν τον παρεμβατικό τους ρόλο, έφτασαν να κατακρίνουν ακόμη και τη γυμνότητα της γυναικείας μορφής του γλυπτού, μεταφέροντας πλέον τη συζήτηση από την τέχνη και τον δημόσιο χώρο σε ένα πεδίο σχεδόν ηθικοπλαστικού ελέγχου του γυναικείου σώματος.
Η στάση αυτή παραπέμπει περισσότερο σε λογική «χριστιανοταλιμπάν» παρά σε μια σύγχρονη συζήτηση περί τέχνης. Γιατί εάν η γυμνή ανθρώπινη μορφή θεωρείται από μόνη της προβληματική ή προσβλητική, τότε εύλογα προκύπτει το ερώτημα με ποια ακριβώς ηθικοπλαστική διάθεση αντιμετωπίζουν οι ίδιοι και τα αναρίθμητα γυμνά αγάλματα της αρχαιότητας, αρκετά από τα οποία συγκαταλέγονται στα κορυφαία αριστουργήματα της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η τέχνη, άλλωστε, δεν άρχισε να απεικονίζει το γυμνό ανθρώπινο σώμα στο Λαύριο του 2026. Από την αρχαϊκή και την κλασική γλυπτική μέχρι την Αναγέννηση και τη σύγχρονη δημιουργία, το γυμνό αποτελεί ένα από τα παλαιότερα και σημαντικότερα μέσα καλλιτεχνικής έκφρασης.
Το να μετατρέπεται λοιπόν η γυμνότητα μιας μαρμάρινης γυναικείας μορφής σε ακόμη ένα όπλο εναντίον της δημοτικής αρχής περισσότερο αποκαλύπτει την πουριτανική διάθεση ορισμένων επικριτών παρά κάποιο πραγματικό πρόβλημα του έργου.
Και κάπως έτσι, από την ανύπαρκτη «ανάθεση», την ανύπαρκτη «προβλήτα» και την επίσης ανύπαρκτη κοινή ματιά προς τη Μακρόνησο, η αντιπαράθεση έφτασε μέχρι το εάν μια μαρμάρινη γυναίκα δικαιούται να είναι γυμνή. Σε αυτό το σημείο η πολιτική κριτική αρχίζει να απομακρύνεται αισθητά από τη σοβαρή αντιπολίτευση και να προσεγγίζει τα όρια ενός ιδιότυπου πουριτανικού παραλογισμού.
Τρεις αστοχίες στην ίδια επιστολή
Η εικόνα επομένως γίνεται πλέον εξαιρετικά δύσκολη για το ΕΕΤΕ. Μέσα στην ίδια παρέμβαση μίλησε για «ανάθεση» ενώ πρόκειται για δωρεά, για «προβλήτα» ενώ πρόκειται για δημόσιο χώρο της πόλης και για δύο γυναίκες που κοιτούν προς τη Μακρόνησο, ενώ η νέα μορφή κοιτά προς τη θάλασσα.
Δεν πρόκειται πλέον για μία μεμονωμένη αστοχία, αλλά για σειρά πραγματικών ανακριβειών σε μια επιστολή με την οποία ένας θεσμικός φορέας εγκαλεί μια εκλεγμένη δημοτική αρχή για διαφάνεια, διαδικασίες, χωροθέτηση και ιστορική μνήμη. Και αυτό ακριβώς είναι που αφήνει το ΕΕΤΕ ανεπανόρθωτα εκτεθειμένο μετά την απάντηση Λουκά.
Ο Ζαγουρής υιοθέτησε την επιστολή πριν ελέγξει τα δεδομένα
Ακόμη περισσότερο εκτεθειμένος εμφανίζεται ο Χάρης Ζαγουρής. Ο ανεξάρτητος δημοτικός σύμβουλος δεν περιορίστηκε να ζητήσει εξηγήσεις ούτε περίμενε την απάντηση της δημοτικής αρχής. Έσπευσε να δηλώσει ότι «η παρέμβαση του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος εκθέτει ανεπανόρθωτα τη Δημοτική Αρχή και προσωπικά τον Δήμαρχο».
Μίλησε ακόμη για «ντροπιαστικό» γεγονός, για ανάγκη να υπενθυμιστούν στον Δήμο «διαφάνεια» και «τήρηση των διαδικασιών» και χαρακτήρισε τις επισημάνσεις του ΕΕΤΕ «απολύτως ορθές». Η επιλογή αυτή σήμερα γυρίζει μπούμερανγκ, γιατί ο κ. Ζαγουρής χαρακτήρισε «απολύτως ορθό» ένα κείμενο στο οποίο υπήρχαν τουλάχιστον τρία προβληματικά πραγματικά σημεία: η «ανάθεση» ήταν δωρεά, η «προβλήτα» ήταν δημόσιος χώρος και η «κοινή ματιά προς τη Μακρόνησο» δεν υπήρχε.
Όταν κάποιος προχωρά σε τόσο βαριά πολιτική καταδίκη πριν ακούσει την άλλη πλευρά, αναλαμβάνει και το πολιτικό κόστος εάν τα δεδομένα αποδειχθούν διαφορετικά. Και στην προκειμένη περίπτωση ο κ. Ζαγουρής, αντί να αποδείξει ότι ο κ. Λουκάς ήταν «ανεπανόρθωτα εκτεθειμένος», κατάφερε τελικά να καταστήσει τη δική του βιασύνη μέρος του προβλήματος.
Μαζί εκτέθηκαν και οι «μνηστήρες» ενός αντιπολιτευτικού ρόλου
Δεν ήταν όμως μόνο ο Χάρης Ζαγουρής. Η επιστολή του ΕΕΤΕ λειτούργησε σχεδόν αμέσως ως πολιτικό όχημα και για άλλους τοπικούς παράγοντες που αναζητούν χώρο απέναντι στη δημοτική αρχή και επιχειρούν να οικοδομήσουν αντιπολιτευτικό προφίλ.
Οι επίδοξοι «μνηστήρες» της αντιπολίτευσης έσπευσαν να δουν στην επιστολή ένα έτοιμο θεσμικό όπλο απέναντι στον Δημήτρη Λουκά. Μόνο που φαίνεται ότι πυροβόλησαν πριν ελέγξουν αν ήταν γεμάτο.
Γιατί άλλο πράγμα είναι η αντιπολίτευση, ακόμη και η σκληρή αντιπολίτευση, και άλλο η αναζήτηση οποιασδήποτε αφορμής προκειμένου να στηθεί ένα αφήγημα εναντίον της δημοτικής αρχής. Όταν προηγείται η πολιτική επιθυμία και ακολουθεί ο έλεγχος των γεγονότων, ο κίνδυνος είναι πάντοτε ο ίδιος: να καταρρεύσει το αφήγημα και να μείνουν εκτεθειμένοι εκείνοι που το υιοθέτησαν.
Το παράδειγμα της Πάτρας που το ΕΕΤΕ πρέπει να εξηγήσει
Και υπάρχει ακόμη ένα σοβαρό ζήτημα που θέτει ο Δημήτρης Λουκάς. Στην απαντητική επιστολή του επικαλείται τον Δήμο Πατρέων, όπου εντός του 2026 υπήρξαν δύο διαφορετικές περιπτώσεις δωρισθέντων έργων τέχνης και ακολουθήθηκαν χωριστές αποφάσεις αποδοχής δωρεάς και τοποθέτησης χωρίς προηγούμενο δημόσιο καλλιτεχνικό διαγωνισμό.
Εδώ το ερώτημα προς το ΕΕΤΕ είναι προφανές: γιατί για το Λαύριο υπήρξε τόσο έντονη παρέμβαση και στην Πάτρα δεν καταγράφεται αντίστοιχη αντίδραση; Εάν υπάρχει θεσμικό ζήτημα, πρέπει να υπάρχει για όλους τους δήμους. Εάν πρέπει κάθε δωρεά έργου τέχνης να περνά από άλλη διαδικασία, τότε αυτό πρέπει να ισχύει παντού και όχι στο Λαύριο ναι και στην Πάτρα όχι.
Ο ίδιος ο κ. Λουκάς μάλιστα δεν αποφεύγει αυτή τη συζήτηση. Αντίθετα, γράφει: «Αν [...] κρίνετε ότι σε αυτές τις διαδικασίες υπάρχει σήμερα ένα θεσμικό κενό που χρήζει αντιμετώπισης, θα σταθώ αρωγός σε μια τέτοια προσπάθεια για τη διαμόρφωση νέου πλαισίου». Δηλαδή καλεί ουσιαστικά το ΕΕΤΕ να περάσει από την επιλεκτική καταγγελία σε ενιαίους κανόνες για ολόκληρη τη χώρα.
Το πολιτικά δραστήριο ΕΕΤΕ και η συνέπεια που απαιτείται
Το ΕΕΤΕ δεν περιορίζει τη δημόσια παρουσία του αποκλειστικά στα επαγγελματικά ζητήματα των εικαστικών. Έχει ενεργό συμμετοχή σε δράσεις και κινητοποιήσεις αλληλεγγύης προς την Παλαιστίνη και απέναντι στις ισραηλινές ενέργειες, ενώ έχει τοποθετηθεί δημόσια και κατά της επίθεσης των ΗΠΑ στο Ιράν και της εμπλοκής δυτικών δυνάμεων στις συγκρούσεις της Μέσης Ανατολής.
Έχει κάθε δικαίωμα να το κάνει. Ακριβώς όμως επειδή πρόκειται για έναν φορέα που παρεμβαίνει ενεργά και σε μεγάλα πολιτικά και διεθνή ζητήματα, πρέπει να δέχεται και τον ανάλογο έλεγχο ως προς την ακρίβεια, τη συνέπεια και την τεκμηρίωση των παρεμβάσεών του.
Και στην περίπτωση του Λαυρίου το ερώτημα γίνεται πλέον πολύ συγκεκριμένο: πώς γίνεται ένας φορέας που εμφανίζεται τόσο αυστηρός σε ζητήματα μνήμης, πολιτισμού και δημόσιου χώρου να μην έχει εξακριβώσει αν πρόκειται για ανάθεση ή δωρεά, αν ο χώρος είναι προβλήτα ή όχι και προς τα πού πραγματικά κοιτά το ίδιο το γλυπτό;
Ο άνθρωπος που χάρισε έργο ζωής στο Λαύριο
Μέσα σε όλον αυτόν τον θόρυβο κινδυνεύει να χαθεί και κάτι ακόμη πιο ουσιαστικό. Ο Κλέων Καρκανίδης δεν είναι ένας καλλιτέχνης στον οποίο ανατέθηκε κάποιο δημοτικό έργο έναντι αμοιβής. Είναι ένας λαϊκός δημιουργός, ένας άνθρωπος που δούλεψε επί χρόνια το μάρμαρο χωρίς να κάνει την τέχνη επάγγελμα και επέλεξε να χαρίσει στον τόπο όπου έζησε επί δεκαετίες μέρος της δουλειάς μιας ζωής.
Η δωρεά του δεν περιορίζεται στη γυναικεία μορφή που δημιούργησε τον θόρυβο. Περιλαμβάνει και μεγάλη μαρμάρινη ανάγλυφη σύνθεση αφιερωμένη στη ζωή και την εργασία των μεταλλωρύχων, με εργάτες και εργαλεία που παραπέμπουν ευθέως στη μεταλλευτική ιστορία της Λαυρεωτικής. Δηλαδή σε εκείνη ακριβώς την εργατική μνήμη την οποία κάποιοι εμφανίστηκαν ξαφνικά να θεωρούν ότι απειλείται από τη δωρεά.
Η απάντηση που άφησε εκτεθειμένους τους επικριτές
Στην αιχμή ότι η δημοτική αρχή δεν σέβεται την ιστορική μνήμη, ο Δημήτρης Λουκάς απαντά με μια φράση που δύσκολα αφήνει περιθώρια παρερμηνείας: «Η Μακρόνησος και η εργατική ταυτότητα του Λαυρίου δεν είναι για εμάς σύμβολα διακοσμητικά. Είναι θεμελιώδη στοιχεία της ταυτότητας του τόπου».
Και παρότι θα μπορούσε μετά τα όσα προηγήθηκαν να κλείσει την πόρτα στο ΕΕΤΕ, επιλέγει το αντίθετο. Δηλώνει ότι θα αναλάβει ο ίδιος πρωτοβουλία για συνάντηση με το Επιμελητήριο.
Αυτή είναι τελικά και η ουσία της υπόθεσης. Το ΕΕΤΕ παρενέβη με μια επιστολή που αποδεικνύεται ότι περιείχε λάθος «ανάθεση», λάθος «προβλήτα» και λάθος κατεύθυνση βλέμματος του γλυπτού. Ο Χάρης Ζαγουρής έσπευσε να χαρακτηρίσει τις επισημάνσεις της «απολύτως ορθές» και να ανακηρύξει τον δήμαρχο «ανεπανόρθωτα εκτεθειμένο», ενώ οι διάφοροι μνηστήρες της αντιπολίτευσης έσπευσαν να επενδύσουν πολιτικά σε αυτή την παρέμβαση πριν ελέγξουν τα γεγονότα.
Ο Δημήτρης Λουκάς, αντίθετα, απάντησε με συγκεκριμένα στοιχεία, έβαλε στο τραπέζι το προηγούμενο της Πάτρας, πρότεινε ενιαίους κανόνες για όλους τους δήμους και κράτησε ανοιχτό τον θεσμικό διάλογο. Και κάπως έτσι η περίφημη φράση περί «ανεπανόρθωτης έκθεσης» επιστρέφει σήμερα σχεδόν αυτούσια στους εμπνευστές της.
Γιατί, μετά τις εξηγήσεις Λουκά, αν κάποιοι έχουν μείνει ανεπανόρθωτα εκτεθειμένοι, αυτοί είναι το ΕΕΤΕ που παρενέβη χωρίς να έχει πλήρη γνώση βασικών πραγματικών δεδομένων, ο Χάρης Ζαγουρής που έσπευσε να υιοθετήσει την επιστολή ως «απολύτως ορθή» και όσοι μνηστήρες ενός αντιπολιτευτικού ρόλου επιχείρησαν να μετατρέψουν μια δωρεά προς την πόλη σε πολιτικό όπλο πριν ακόμη μάθουν τι πραγματικά είχε συμβεί.
Πηγή: notioanatolika.gr
