- Του Χρήστου Δραγώτη
Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη καμπή. Η οικονομική αβεβαιότητα, η ακρίβεια, η διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων, η στεγαστική κρίση και η εργασιακή ανασφάλεια διαμορφώνουν ένα νέο περιβάλλον κοινωνικής δυσαρέσκειας. Οι απεργίες, οι αγροτικές κινητοποιήσεις και οι διαδηλώσεις σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά, αλλά αναδεικνύουν τις αντιφάσεις ενός οικονομικού μοντέλου που δυσκολεύεται να εξασφαλίσει δίκαιη κατανομή του παραγόμενου πλούτου.
Το βασικό πρόβλημα δεν είναι μόνο η οικονομική κρίση, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο κατανέμονται οι συνέπειές της. Ενώ η παραγωγή πλούτου και η τεχνολογική πρόοδος δημιουργούν νέες δυνατότητες, σημαντικά τμήματα της κοινωνίας εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην κάλυψη βασικών αναγκών. Η εργασία δεν εξασφαλίζει πάντοτε αξιοπρεπές εισόδημα, η κατοικία μετατρέπεται σε δυσβάσταχτο οικονομικό βάρος και η πρόσβαση σε ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες γίνεται όλο και πιο άνιση.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η σοσιαλιστική και σοσιαλδημοκρατική σκέψη επαναφέρει στο προσκήνιο ένα θεμελιώδες πολιτικό ερώτημα: μπορεί να υπάρξει πραγματική οικονομική ανάπτυξη χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη;
Η απάντηση βρίσκεται στην ανάγκη αλλαγής του αναπτυξιακού προσανατολισμού. Η οικονομία δεν μπορεί να λειτουργεί αποκλειστικά με κριτήριο τη μεγιστοποίηση της κερδοφορίας, αλλά πρέπει να υπηρετεί την κοινωνική ευημερία, την αξιοπρεπή εργασία και την ισότητα των ευκαιριών. Η ανάπτυξη αποκτά πραγματικό περιεχόμενο όταν βελτιώνει τη ζωή της κοινωνικής πλειοψηφίας και όχι όταν τα οφέλη της συγκεντρώνονται σε περιορισμένα οικονομικά συμφέροντα.
Αναδιανομή του πλούτου και φορολογική δικαιοσύνη
Πρώτη προϋπόθεση για την αντιμετώπιση της οικονομικής και κοινωνικής κρίσης είναι η δικαιότερη κατανομή του παραγόμενου πλούτου.
Η αναδιανομή δεν αποτελεί τιμωρία της επιχειρηματικότητας ούτε άρνηση της ιδιωτικής οικονομικής δραστηριότητας. Αποτελεί βασικό μηχανισμό κοινωνικής ισορροπίας. Όσοι διαθέτουν μεγαλύτερη οικονομική δυνατότητα οφείλουν να συνεισφέρουν αναλογικά περισσότερο στη χρηματοδότηση των δημόσιων αγαθών και των κοινωνικών αναγκών.
Αυτό προϋποθέτει ένα δίκαιο φορολογικό σύστημα, την αποτελεσματική αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής, τη φορολόγηση του μεγάλου και συχνά αδρανούς ή αδήλωτου πλούτου και τη σταδιακή μείωση της υπερβολικής επιβάρυνσης των χαμηλών και μεσαίων εισοδημάτων.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναθεώρηση της σχέσης άμεσων και έμμεσων φόρων. Οι έμμεσοι φόροι, όπως ο ΦΠΑ, επιβαρύνουν δυσανάλογα τα νοικοκυριά με περιορισμένο εισόδημα, καθώς μεγάλο μέρος των χρημάτων τους κατευθύνεται στην κατανάλωση βασικών αγαθών.
Η φορολογική πολιτική, επομένως, πρέπει να υπηρετεί την κοινωνική δικαιοσύνη και όχι απλώς την εξασφάλιση δημοσιονομικών εσόδων.
Η κατεύθυνση αυτή περιλαμβάνεται και στη Διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ-Κινήματος Αλλαγής, η οποία συνδέει τη δίκαιη κατανομή του παραγωγικού πλούτου με την αναδιανομή, τη φορολογική μεταρρύθμιση και την εξασφάλιση αξιοπρεπούς εισοδήματος.
Η εργασία ξανά στο επίκεντρο της οικονομικής πολιτικής
Η εργασία αποτελεί τον βασικό πυλώνα της κοινωνικής συνοχής. Δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται απλώς ως ένας συντελεστής παραγωγής, αλλά ως θεμελιώδες κοινωνικό δικαίωμα και προϋπόθεση ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Η ενίσχυση των συλλογικών συμβάσεων, η προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων, η βελτίωση των πραγματικών μισθών και η διασφάλιση σταθερών σχέσεων απασχόλησης αποτελούν αναγκαίες παρεμβάσεις για την αποκατάσταση της ισορροπίας μεταξύ εργασίας και κεφαλαίου.
Η σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία δεν επιδιώκει την αντιπαράθεση με την υγιή επιχειρηματικότητα. Επιδιώκει τη διαμόρφωση κανόνων που εξασφαλίζουν ότι η οικονομική δραστηριότητα δημιουργεί οφέλη τόσο για τις επιχειρήσεις όσο και για τους εργαζομένους.
Στην Ελλάδα, αυτό σημαίνει ουσιαστική ενίσχυση των συλλογικών διαπραγματεύσεων, επαναφορά της Εθνικής Γενικής Συλλογικής Σύμβασης Εργασίας στον ρόλο της, προστασία των εργαζομένων από την επισφάλεια και δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας.
Η νέα γενιά δεν μπορεί να συνεχίσει να αντιμετωπίζει την ανασφάλεια ως φυσιολογική συνθήκη ζωής. Χρειάζεται ένα παραγωγικό μοντέλο που θα δημιουργεί προοπτικές επαγγελματικής εξέλιξης, αξιοπρεπείς αμοιβές και δυνατότητες παραμονής και δημιουργίας στην Ελλάδα.
Ισχυρό κοινωνικό κράτος και δημόσια αγαθά
Η οικονομική κρίση δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί χωρίς ένα ισχυρό, αποτελεσματικό και δημοκρατικά ελεγχόμενο κοινωνικό κράτος.
Η δημόσια υγεία, η παιδεία, η κοινωνική ασφάλιση και η κοινωνική προστασία δεν αποτελούν εμπορεύματα που πρέπει να εξαρτώνται αποκλειστικά από την αγοραστική δύναμη των πολιτών. Αποτελούν δημόσια αγαθά και θεμελιώδη δικαιώματα.
Η ενίσχυση του Εθνικού Συστήματος Υγείας, η αναβάθμιση της δημόσιας εκπαίδευσης, η ουσιαστική προστασία των συνταξιούχων και η ανάπτυξη ολοκληρωμένων κοινωνικών υπηρεσιών πρέπει να αποτελούν σταθερές προτεραιότητες της πολιτείας.
Η κοινωνική πολιτική δεν πρέπει να περιορίζεται στην εκ των υστέρων αντιμετώπιση της φτώχειας. Πρέπει να λειτουργεί προληπτικά, να αποτρέπει τον κοινωνικό αποκλεισμό και να δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ενεργό συμμετοχή όλων των πολιτών στην οικονομική και κοινωνική ζωή.
Αυτή είναι και η ουσία ενός σύγχρονου κοινωνικού συμβολαίου: ένα κράτος που δεν εγκαταλείπει τον πολίτη στις δυσκολίες του, αλλά διαμορφώνει τις συνθήκες ώστε κανείς να μη μένει στο περιθώριο.
Παραγωγική ανασυγκρότηση και οικονομική δημοκρατία
Η κοινωνική δικαιοσύνη δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην αναδιανομή του εισοδήματος. Χρειάζεται παράλληλα ένα διαφορετικό παραγωγικό μοντέλο.
Η Ελλάδα οφείλει να περιορίσει τις διαρθρωτικές αδυναμίες της οικονομίας της, να ενισχύσει τη μεταποίηση, τη βιομηχανία, την αγροτική παραγωγή, την έρευνα και την καινοτομία.
Χρειάζεται να στηριχθούν οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, οι συνεταιρισμοί και οι παραγωγικές δραστηριότητες που δημιουργούν σταθερή απασχόληση και προστιθέμενη αξία στη χώρα.
Η ανάπτυξη δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από την κατανάλωση, τον τουρισμό και την αγορά ακινήτων. Απαιτείται διαφοροποίηση της παραγωγικής βάσης, ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής και καλύτερη σύνδεση της εκπαίδευσης με τις πραγματικές ανάγκες της οικονομίας.
Παράλληλα, η οικονομική δημοκρατία προϋποθέτει ισχυρότερους θεσμούς ελέγχου, διαφάνεια στη λειτουργία των αγορών και αντιμετώπιση των ολιγοπωλιακών πρακτικών. Ο ανταγωνισμός πρέπει να λειτουργεί προς όφελος του καταναλωτή και όχι να μετατρέπεται σε προνόμιο ισχυρών οικονομικών συμφερόντων.
Η αγορά χρειάζεται κανόνες και το κράτος οφείλει να έχει τη δυνατότητα να παρεμβαίνει όταν διακυβεύεται το δημόσιο συμφέρον.
Στέγαση, δημογραφικό και κοινωνική ασφάλεια
Η κατοικία αποτελεί βασικό κοινωνικό δικαίωμα και προϋπόθεση αυτονομίας. Η αδυναμία των νέων και των οικογενειών να εξασφαλίσουν προσιτή στέγη δεν είναι μόνο οικονομικό πρόβλημα. Αποτελεί παράγοντα κοινωνικού αποκλεισμού και επιβαρύνει άμεσα το δημογραφικό ζήτημα.
Η ανάπτυξη κοινωνικής κατοικίας, η αξιοποίηση της δημόσιας περιουσίας, η στήριξη των ενοικιαστών και η προστασία της πρώτης κατοικίας μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία ενός διαφορετικού πλαισίου στεγαστικής πολιτικής.
Η αντιμετώπιση του δημογραφικού, από την άλλη πλευρά, απαιτεί συνολική κοινωνική στρατηγική. Οι νέοι χρειάζονται σταθερή εργασία, αξιοπρεπείς μισθούς, πρόσβαση σε κατοικία και υπηρεσίες φροντίδας παιδιών. Δεν αρκούν οι περιστασιακές οικονομικές ενισχύσεις όταν απουσιάζουν οι βασικές προϋποθέσεις για τη δημιουργία οικογένειας.
Μια διαφορετική Ευρώπη με ισχυρή κοινωνική διάσταση
Η οικονομική και κοινωνική κρίση δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο. Αποτελεί ευρωπαϊκή πρόκληση που απαιτεί κοινές πολιτικές απαντήσεις.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται να ενισχύσει την κοινωνική της διάσταση, να προωθήσει κοινές πολιτικές για την εργασία και τη στέγαση και να διαμορφώσει ένα νέο πλαίσιο οικονομικής συνεργασίας που δεν θα περιορίζεται στη δημοσιονομική πειθαρχία.
Η πράσινη και ψηφιακή μετάβαση πρέπει να πραγματοποιηθούν με όρους κοινωνικής δικαιοσύνης. Οι εργαζόμενοι, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις και οι αγρότες δεν μπορούν να επωμίζονται δυσανάλογα το κόστος των μετασχηματισμών.
Απαιτείται ευρωπαϊκή επενδυτική πολιτική, ενίσχυση των δημόσιων υποδομών, προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων και χρηματοδοτικά εργαλεία που θα στηρίζουν την πραγματική οικονομία.
Οι ΔΗΜΟΚΡΑΤΕΣ-ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΕΣ οφείλουν να διεκδικήσουν μια Ευρώπη που δεν θα είναι μόνο οικονομική ένωση, αλλά και ένωση κοινωνικής αλληλεγγύης και δημοκρατικής συμμετοχής.
Η κοινωνική δικαιοσύνη ως πολιτική επιλογή
Η απάντηση στην οικονομική και κοινωνική κρίση δεν μπορεί να είναι η επιστροφή σε παρωχημένα μοντέλα ούτε η αποδοχή ότι οι ανισότητες αποτελούν αναπόφευκτη συνέπεια της οικονομικής ανάπτυξης.
Χρειάζεται μια σύγχρονη σοσιαλιστική και σοσιαλδημοκρατική πρόταση που θα συνδυάζει την παραγωγή πλούτου με τη δίκαιη κατανομή του, την επιχειρηματικότητα με την προστασία της εργασίας, τη δημοσιονομική υπευθυνότητα με την κοινωνική αλληλεγγύη και την οικονομική αποτελεσματικότητα με τη δημοκρατική λογοδοσία.
Για το ΠΑΣΟΚ, η πρόκληση είναι να αναδείξει τη συνοχή αυτής της πολιτικής αντίληψης και να συνδέσει τις προγραμματικές του θέσεις με τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας. Η ιστορική αναφορά του στη δημοκρατική και σοσιαλιστική παράδοση αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν μετατρέπεται σε πολιτικές που ενισχύουν την κοινωνική κινητικότητα, προστατεύουν τους εργαζομένους και δημιουργούν προοπτικές για τη νέα γενιά.
Η οικονομική ανάπτυξη δεν πρέπει να μετριέται μόνο με το ΑΕΠ, τις επενδύσεις και τα δημοσιονομικά αποτελέσματα. Πρέπει να μετριέται και με το αν ένας εργαζόμενος μπορεί να ζει αξιοπρεπώς από τον μισθό του, αν ένας νέος μπορεί να αποκτήσει σπίτι, αν μια οικογένεια έχει πρόσβαση σε ποιοτική υγεία και παιδεία και αν ένας συνταξιούχος μπορεί να ζει με ασφάλεια.
Η κοινωνική δικαιοσύνη δεν είναι το συμπλήρωμα της οικονομικής πολιτικής. Είναι ο πυρήνας της. Και η πραγματική πρόοδος μιας κοινωνίας δεν κρίνεται μόνο από τον πλούτο που παράγει, αλλά κυρίως από το πώς αυτός κατανέμεται και από το αν δημιουργεί αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής για όλους.
